Η φράση του Μπρεχτ και η έννοια του Επικού Θεάτρου
«Όλες οι τέχνες υπηρετούν τη μεγαλύτερη: την τέχνη να ζεις.»
(Μπέρτολτ Μπρεχτ)
Η φράση αυτή, που αποδίδεται στον Μπέρτολτ Μπρεχτ, συμπυκνώνει μια
βαθιά αντίληψη για τον ρόλο της τέχνης μέσα στη ζωή. Δεν αντιμετωπίζει
την τέχνη ως πολυτέλεια ή ως κάτι αποκομμένο από την πραγματικότητα,
αλλά ως μια δύναμη που υπηρετεί τον άνθρωπο και τον βοηθά να
κατανοήσει καλύτερα τον κόσμο και τον εαυτό του. Σύμφωνα με αυτό το
πνεύμα, όλες οι μορφές τέχνης –η μουσική, η ζωγραφική, η ποίηση, το
θέατρο– οδηγούν σε έναν ανώτερο σκοπό: να μάθουμε την πιο ουσιαστική
τέχνη, που είναι η ίδια η ζωή.
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898–1956) υπήρξε ένας από τους
σημαντικότερους δημιουργούς του 20ού αιώνα. Γερμανός θεατρικός
συγγραφέας, ποιητής και σκηνοθέτης, άφησε ισχυρό αποτύπωμα όχι μόνο
στη θεατρική γραφή, αλλά και στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη
σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την κοινωνία. Για τον Μπρεχτ, η τέχνη δεν
ήταν κάτι περισσότερο από μέσο αισθητικής απόλαυσης ή
συναισθηματικής συγκίνησης, ήταν ένα εργαλείο αφύπνισης,
προβληματισμού και αλλαγής.
Ιδιαίτερα γνωστός έγινε για τη δημιουργία και την εξέλιξη του λεγόμενου
επικού θεάτρου, μιας μορφής θεάτρου που διαφοροποιείται έντονα από
το παραδοσιακό, «κλασικό» θέατρο. Στο κλασικό θέατρο, ο θεατής
συνήθως ταυτίζεται με τους ήρωες, παρασύρεται από την πλοκή,
συγκινείται, και στο τέλος βιώνει μια μορφή κάθαρσης. Ο Μπρεχτ όμως
επιδίωκε κάτι διαφορετικό: ήθελε ο θεατής να μην παραμένει απλός
δέκτης συναισθημάτων, αλλά να μετατρέπεται σε ενεργό νου που
παρατηρεί και κρίνει.Η βασική αρχή του επικού θεάτρου είναι πως ο θεατής δεν πρέπει μόνο να
συγκινείται, αλλά να σκέφτεται και να κρίνει. Το θέατρο, σύμφωνα με τον
Μπρεχτ, δεν πρέπει να λειτουργεί σαν μέσο «ύπνωσης» ή φυγής από την
πραγματικότητα, αλλά σαν χώρος όπου αποκαλύπτονται κοινωνικές
αλήθειες και γεννιούνται ερωτήματα. Η παράσταση οφείλει να οδηγεί τον
άνθρωπο στο να αναρωτηθεί: Γιατί συμβαίνει αυτό; Ποιος ωφελείται;
Ποιος αδικείται; Μπορεί να αλλάξει;
Για να το πετύχει αυτό, ο Μπρεχτ χρησιμοποίησε τεχνικές που έσπαγαν
την ψευδαίσθηση του θεάτρου. Οι ηθοποιοί μπορούσαν να μιλούν
απευθείας στο κοινό, να σχολιάζουν τον ρόλο τους ή να τραγουδούν
τραγούδια που λειτουργούσαν ως πολιτικό ή κοινωνικό σχόλιο. Συχνά
υπήρχαν επιγραφές ή προβολές κειμένων που προανήγγελλαν τι θα
συμβεί στη συνέχεια, ώστε ο θεατής να μην αγωνιά μόνο για την εξέλιξη
της πλοκής, αλλά να εστιάζει στο νόημα και στις αιτίες των γεγονότων. Τα
σκηνικά ήταν συχνά απλά και «φανερά», χωρίς να προσποιούνται τον
απόλυτο ρεαλισμό.
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτής της θεατρικής αντίληψης είναι το
λεγόμενο «εφέ αποστασιοποίησης» (Verfremdungseffekt). Ο στόχος του
είναι ο θεατής να μην ξεχνά ποτέ ότι παρακολουθεί μια θεατρική
παράσταση. Αυτή η απόσταση δεν υπάρχει για να μειώσει τη δύναμη του
έργου, αλλά για να ενισχύσει την κριτική σκέψη. Ο θεατής δεν καλείται να
παρασυρθεί, αλλά να σταθεί απέναντι στο θέαμα σαν παρατηρητής που
αξιολογεί.
Με λίγα λόγια, το επικό θέατρο του Μπρεχτ δεν επιδιώκει απλώς να
δημιουργήσει συγκίνηση. Επιθυμεί να δημιουργήσει συνείδηση. Να κάνει
τον άνθρωπο να βλέπει καθαρά την κοινωνία, τις αδικίες, τις αντιφάσεις,
και να κατανοεί ότι τίποτα δεν είναι μοιραίο ή δεδομένο. Όλα μπορούν να
αλλάξουν, αρκεί να τα κατανοήσουμε.
Έτσι, η φράση «Όλες οι τέχνες υπηρετούν την μεγαλύτερη: την τέχνη να
ζεις» αποκτά ακόμη πιο βαθύ περιεχόμενο. Για τον Μπρεχτ, η τέχνη δεν
είναι διακόσμηση της ζωής. Είναι ο δρόμος που μας βοηθά να τη ζήσουμε
με επίγνωση, ευθύνη και ελευθερία. Είναι ένας τρόπος να μάθουμε όχι
μόνο να αισθανόμαστε, αλλά και να σκεφτόμαστε. Και τελικά, να
υπάρχουμε πιο ουσιαστικά.
Paskevision.
